İnsan neden aldanır?
Daha fazla kazanmak istediği için mi? Sahip olduklarını kaybetmekten korktuğu için mi? Güvendiği insanların kendisini yanıltabileceğini düşünmediği için mi?
1920’lerde Charles Ponzi, 1980’lerde Türkiye’deki bankerler furyası, 2008’de Bernard Madoff, 2023’te Seçil Erzan davası ve bugün yatırım fonlarıyla ilgili gelişmeler…
Farklı dönemler, farklı ülkeler, farklı insanlar ve farklı yöntemler. Üstelik bu olayların hukuki nitelikleri de aynı değil. Bunları aynı suçun örnekleri olarak değil, insanın para, güven ve risk karşısındaki davranışlarını anlamak için birlikte ele alıyorum.
Çünkü aldanmanın tarihi modern finans piyasalarından çok daha eski. Bu meselenin izini, yasak ağaç kıssasına kadar sürebiliriz.
Yasak ağaç: Arzu, vaat ve aldanma
Kur’an’da Hz. Âdem ve eşinin cennette yaşamalarına izin verildiği, ancak belirli bir ağaca yaklaşmamalarının emredildiği anlatılır.
Şeytan ise onlara yaklaşır. A’râf suresinin 20 ve 21. ayetlerinde, ağaca ilişkin yasağı farklı biçimde açıkladığı, melek veya ebedî yaşayanlardan olabileceklerini ileri sürdüğü ve onların iyiliğini istediğine yemin ettiği bildirilir. Tâhâ suresinin 120. ayetinde ise ebedîlik ve yok olmayacak bir hükümranlık vaadi vardır.
Burada üzerinde düşünmeye değer bir durum görüyorum. Şeytan kendisini düşman olarak tanıtmıyor; iyilik isteyen bir öğüt verici gibi konuşuyor. İnsanın arzusuna hitap ederek bir yasağı aşmanın büyük kazanç sağlayacağını ileri sürüyor.
Sonra aldanma gerçekleşiyor.
A’râf suresinin 22. ayetinde, yasak ağacın meyvesinden yenildikten sonra Allah’ın daha önce yaptığı uyarıyı hatırlattığı anlatılır: Şeytan onların apaçık düşmanıdır. Ardından 23. ayette Hz. Âdem ve eşinin hatalarını kabul ederek bağışlanma diledikleri bildirilir. Bakara suresinin 37. ayetinde de Hz. Âdem’in tövbesinin kabul edildiği belirtilir.
Kur’an’da ağacın elma ağacı olduğu söylenmez. Ağacın türünden çok, anlatılan davranış üzerinde durmak istiyorum.
Arzu, vaat, güven, aldanma ve ardından hatayı kabul etme…
Elbette bu kıssayı modern finansal dolandırıcılıkların tarihsel başlangıcı olarak gösteremeyiz. Dinî anlatıyla ekonomik olayların niteliği farklıdır. Ancak kıssa, insanın nefsi, iradesi ve ahlaki sorumluluğu üzerine düşünmemize imkân veriyor.
İnsan yanılabilir. Fakat yanıldığını anlayıp hatasından dönebilmesi de insan olmanın bir parçasıdır.
Tamahkârlık nerede başlar?
İnsan daha iyi yaşamak, geleceğini güvence altına almak, çocuklarına imkân sağlamak ve sahip olduklarını korumak ister. Bunlar hayatın doğal ihtiyaçlarıdır. Peki ihtiyaç ne zaman arzuya, arzu ne zaman tamahkârlığa dönüşür?
Tamahkârlık yalnızca para kazanma isteği değildir. Daha fazla güç, makam, itibar, mülkiyet veya hâkimiyet arzusu da ölçüsüzleşebilir. İnsan bazen sahip olduklarını artırmak, bazen de kaybetmemek için gerçekte kabul etmeyeceği risklere razı olabilir.
Yasak ağaç kıssasında vaat edilen ebedîlik ve yok olmayacak hükümranlık üzerinde düşünürken insanın kalıcılık ve sahip olma arzusunu da görüyoruz. Ancak Hz. Âdem’in davranışını doğrudan tamahkârlık olarak nitelendirmek doğru olmayabilir. Dinî metni kendi yorumumuzun sınırlarına hapsetmemeliyiz.
Asıl mesele, insanın arzularıyla iradesi arasındaki ilişki. İnsan bir şeyi çok isteyebilir; fakat istemesi, o şeyin doğru veya kendisi için hayırlı olduğunu göstermez. Aynı şekilde bir vaadin cazip olması, gerçek olduğu anlamına gelmez.
Ponzi’den Banker Kastelli’ye: Güven nasıl büyür?
1920’de Amerika Birleşik Devletleri’nde Charles Ponzi, uluslararası posta cevap kuponları üzerinden yüksek kazanç sağladığını ileri sürerek yatırımcılardan para toplamaya başladı. Ancak vaat ettiği getirileri karşılayacak ölçekte gerçek bir ticari faaliyet yoktu. Önceki yatırımcılara yapılan ödemeler büyük ölçüde yeni gelenlerin parasıyla karşılanıyordu.
Başlangıçta ödeme alanlar kazandıklarını düşünüyordu. Onların kazandığını gören başkaları da sisteme katılıyordu. Ödemeler yapıldıkça güven artıyor, güven arttıkça yeni para geliyordu.
Sonunda düzen çöktü. Ponzi’nin adı, yeni yatırımcıların parasıyla eski yatırımcılara ödeme yapılan sürdürülemez sistemlerin genel adı hâline geldi.
Burada asıl dikkatimi çeken, insanların bir yatırımın gerçekten değer üretip üretmediğini araştırmak yerine başkalarının kazandığını görerek güven duyması.
Aradan yaklaşık altmış yıl geçtiğinde Türkiye, bankerler furyasını yaşadı.
1980’li yılların başında yüksek enflasyon, faizlerin serbestleşmesi ve finans piyasalarındaki düzenleme eksiklikleri bankerliğin hızla büyümesine zemin hazırladı. Gazetelerde yüksek kazanç vaat eden ilanlar yayımlanıyor; memurlar, emekliler, esnaf ve birikim sahibi insanlar tasarruflarını bu kuruluşlara yönlendiriyordu.
Dönemin en tanınmış isimlerinden biri, Banker Kastelli adıyla bilinen Cevher Özden’di. 1981’de başlayan kriz, 1982’de daha da büyüdü. Çok sayıda kuruluş ödeme güçlüğüne düştü ve tasarruf sahipleri zarar gördü.
Bütün bankerlerin aynı yöntemle çalıştığını veya tamamının dolandırıcı olduğunu söylemek doğru olmaz. Ancak birçok kuruluşun yüksek getiri vaatlerini karşılayacak sürdürülebilir ekonomik yapısı bulunmuyordu.
O yıllarda birikimini bankerlere yatıran emeklilerin tamamını tamahkârlıkla suçlayabilir miyiz? Yüksek enflasyon karşısında parasını korumaya çalışan insanları da düşünmek gerekiyor.
Aldanmayı yalnızca açgözlülükle açıklamak, meselenin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden olur.
Madoff: Saygınlık güvence midir?
2008’de bu kez dünyanın en gelişmiş finans piyasalarından birinde, Wall Street’te büyük bir dolandırıcılık ortaya çıktı.
Bernard Madoff, yatırım şirketini 1960’ta kurmuş, uzun yıllar Amerikan sermaye piyasalarında çalışmış ve NASDAQ’ın başkanlığını yapmıştı. Müşterileri arasında varlıklı aileler, profesyonel yatırımcılar, finans kuruluşları ve yardım vakıfları bulunuyordu.
Madoff’un sunduğu güven unsurlarından biri, piyasa koşulları değişse bile düzenli getiri sağlayabildiği izlenimiydi. Oysa müşterilere gösterilen kazançların önemli bölümü gerçek değildi. Yeni yatırımcılardan gelen paralarla eski yatırımcılara ödeme yapılıyor, gerçekleşmemiş işlemler yapılmış gibi sahte hesap dökümleri hazırlanıyordu.
2008 küresel finans krizi sırasında yatırımcıların paralarını geri istemesiyle düzen çöktü. Madoff, 2009’da 150 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Sahte hesap bakiyelerinin toplamı yaklaşık 65 milyar dolara ulaşıyordu. Bunun tamamı gerçek anapara kaybı değildi; önemli bir bölümü hesaplarda gösterilen hayalî kazançlardan oluşuyordu.
Peki bu kadar eğitimli, tecrübeli ve varlıklı insan nasıl aldanabildi?
Demek ki eğitim, servet ve mesleki başarı insanı her türlü yanılgıdan korumuyor. Bir insanın saygınlığı da onun önerdiği yatırımın güvenilir olduğunu kanıtlamıyor.
İnsan yalnızca kendi aklıyla mı karar verir?
İnsan kendisini akılcı bir varlık olarak görür. Kararlarını bilgiye, tecrübeye ve mantığa dayandırdığını düşünür. Oysa psikoloji araştırmaları, kararlarımızın duygularımızdan, beklentilerimizden ve içinde bulunduğumuz topluluktan da etkilendiğini gösteriyor.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin 1979’da yayımladığı Beklenti Teorisi, insanların kazanç ve kayıpları aynı biçimde değerlendirmediğini ortaya koydu. Kaybetmenin yarattığı üzüntü, aynı miktarı kazanmanın verdiği sevinçten çoğu zaman daha ağır basabiliyor.
Bu durum bazen insanı temkinli davranmaya, bazen de kaybını geri kazanmak amacıyla daha büyük riskler almaya yöneltebiliyor.
Bir başka mesele doğrulama yanlılığı. İnsan bir düşünceye inandıktan sonra onu destekleyen bilgilere daha fazla önem verme eğiliminde. Yatırımın kazandıracağına inanmışsak olumlu haberleri dikkatle izlerken riskleri küçümseyebiliyoruz.
Fakat kararlarımızı yalnızca bireysel psikolojiyle açıklayamayız.
Bir yatırımcı, hiç tanımadığı bir kişinin önerisine şüpheyle yaklaşabilir. Aynı yatırımı yakın arkadaşları, saygın iş insanları veya güvendiği meslektaşları tercih etmişse düşüncesi değişebilir. Üstelik herkes birbirine güveniyor olabilir.
Böyle bir durumda güvenin kaynağı nedir? Araştırılmış bir ekonomik değer mi, yoksa insanların birbirlerine duydukları güven mi?
Tavistock ve grup psikolojisi
Londra’da 1947’de kurulan Tavistock Institute of Human Relations, insan ilişkileri, kurumlar ve grup davranışları üzerine çalışmalar yürüttü. Bu araştırma geleneğiyle ilişkili psikiyatrist ve psikanalist Wilfred Bion, grupların yalnızca akılcı hedefler doğrultusunda hareket etmediğini; kaygıların, beklentilerin ve bilinçdışı süreçlerin de grup davranışlarını etkileyebildiğini ileri sürdü.
Bion’un grup davranışlarına ilişkin yaklaşımı kuramsal bir açıklamadır; her topluluk için geçerli olduğu kanıtlanmış değişmez bir yasa değildir.
Sosyal psikolog Solomon Asch’ın 1950’lerde gerçekleştirdiği uyma davranışı deneyleri ise bireylerin belirli koşullarda açıkça yanlış olan çoğunluk görüşüne katılabildiğini gösterdi. Bu deneyler finansal dolandırıcılıkları açıklamak için yapılmadı; ancak insanların grup görüşü karşısında neden kendi değerlendirmelerini ikinci plana atabildiğini anlamamıza yardımcı oluyor.
Madoff’un müşterileri arasında tanınmış yatırımcıların bulunması, başka yatırımcıların güvenini artırmış olabilir. Bir banka müdürünün mesleki konumu da önerilerine duyulan güveni etkileyebilir.
İnsan bazen kendi arzusuna, bazen güvendiği kişiye, bazen de içinde bulunduğu topluluğun ortak kanaatine dayanarak karar veriyor. Bu etkiler aynı anda ortaya çıktığında durup soru sormak daha da zorlaşabiliyor.
Oysa kalabalığın aynı yönde hareket etmesi, o yönün doğru olduğunu göstermiyor.
Seçil Erzan: Kişiye duyulan güven
Türkiye’de 2023’te gündeme gelen Seçil Erzan davası da güven ilişkileri bakımından üzerinde düşünülmesi gereken bir örnek.
Bankacılık geçmişi bulunan Erzan’ın, bazı kişilere yüksek kazanç sağlayan özel bir yatırım fonu bulunduğunu söylediği iddia edildi. Aralarında tanınmış futbolcuların ve iş insanlarının da bulunduğu kişiler bu sisteme para verdi. DenizBank ise kamuoyuna yaptığı açıklamalarda, söz konusu fonun bankanın kayıtlı ve resmî bir yatırım ürünü olmadığını savundu.
Davada 2025’te verilen 102 yıl 4 aylık hapis cezası, 2026’da istinaf mahkemesince bozuldu. Yeniden yargılama devam ediyor. Dolayısıyla kesinleşmiş bir mahkûmiyet varmış gibi konuşmamalıyız.
Burada üzerinde durduğum mesele, bir kişinin bankacılık unvanının onun kişisel olarak önerdiği işlemlere duyulan güveni nasıl etkileyebildiği.
Bir insanın belirli bir kurumda görev yapması, önerdiği her işlemin o kurumun güvencesinde olduğu anlamına gelmez. Mesleki konumla işlemin hukuki ve ekonomik niteliğini birbirinden ayırmak gerekir.
Madoff ile Erzan olaylarının hukuki durumları ve büyüklükleri farklı. Ancak ikisi de aynı soruyu düşündürüyor: Bir insana duyduğumuz güvenle onun önerdiği yatırımın güvenilirliğini ayırabiliyor muyuz?
Günümüz finans dünyası: Fiyat, değer ve likidite
Eylül 2026’da Türkiye’de yatırım fonlarıyla ilgili önemli gelişmeler yaşandı. Sermaye Piyasası Kurulu, 17 Eylül’de yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiyesine karar verdi. SPK’nın 23 Eylül açıklamasına göre bu fonlarda 455 bin 758 tekil yatırımcı bulunuyordu.
Tera Portföy de aynı dönemde fonlarından yüksek tutarda toplu çıkış talebi oluştuğunu açıkladı. SPK, 1 Ekim’de belirli tasfiye fonlarının yatırımcılarına, nihai hak edişlerinden mahsup edilmek üzere ara ödeme yapılmasına ilişkin esasları duyurdu.
Eylül ayında İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen bir fon soruşturması da kamuoyuna yansıdı. Ancak soruşturmanın kapsamı, olası sorumluluklar ve fonların tasfiye süreci birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Soruşturmanın varlığı, adı geçen kişi veya kurumların suç işlediğinin kanıtı değildir.
Bu gelişmeleri Madoff’un kesinleşmiş dolandırıcılığıyla aynı kefeye koymak doğru değil. Fon tasfiyesi, yatırımcıların paralarının tamamını kaybettiği anlamına da gelmez. Sürecin hukuki ve mali sonuçlarını resmî belgeler üzerinden değerlendirmek gerekir.
Ancak olaylar önemli bir soruyu yeniden gündeme getiriyor: Bir varlığın hesaplanan değeriyle gerektiğinde nakde çevrilebilecek değeri aynı mıdır?
Mimarlık, uluslararası inşaat, proje geliştirme ve gayrimenkul çalışmalarımda fiyat ile değerin sık sık birbirine karıştırıldığını görüyorum.
Bir taşınmazın 20 milyon liraya satışa çıkarılması, o bedelle hemen satılabileceği anlamına gelmez. Gerçek değer; konum, imar, yapı kalitesi, kullanım imkânları, maliyet, gelir potansiyeli, finansman koşulları ve piyasadaki gerçek taleple birlikte değerlendirilir.
Satıcının istediği fiyatla alıcının ödemeye hazır olduğu bedel farklı olabilir. İlan fiyatı, gerçekleşmiş satış fiyatı değildir.
Finansal piyasalarda da benzer bir ayrım var. Bir varlığın hesaplanan değeriyle, çok sayıda yatırımcının aynı anda satış yapmak istediği koşullarda elde edilebilecek bedel farklılaşabilir.
Borsada fiyatı yükselen bir şirketin üretimi, satışları ve kârlılığı da aynı ölçüde artmış mıdır? Yoksa insanlar gelecekte daha yüksek bedelle satabileceklerini düşündükleri için mi alım yapmaktadır?
Gayrimenkulde de sermaye piyasalarında da sorulması gereken temel sorulardan biri şu:
Ortada gerçekten üretilmiş bir değer mi var, yoksa insanların beklentileri mi fiyatlanıyor?
Aldanmak başka, aldatmak başka
Bütün bu olayları insanların açgözlülüğüyle açıklamak kolay. Fakat böyle bir değerlendirme hem eksik hem de bazı insanlar için haksız olur.
1980’lerde bankerlere para yatıran emekliler, bugün birikimlerini değerlendirmeye çalışan aileler veya geleceğini güvence altına almak isteyen yatırımcılar yalnızca daha fazla zengin olmak için hareket etmiyor olabilir.
İnsanlar çocuklarının geleceğini güvence altına almak, ev sahibi olmak, emeklilikte rahat etmek veya birikimlerini enflasyondan korumak istiyor.
Bu nedenle dolandırıcılığa uğrayan insanları peşinen tamahkârlıkla suçlamak doğru değil. Böyle bir yaklaşım, güveni bilinçli biçimde istismar edenlerin ve varsa görevini yerine getirmeyen kurumların sorumluluğunu da gölgeleyebilir.
Aldanmak ile aldatmak aynı şey değildir.
Bir insan bilgisizliği, korkusu veya güvenme ihtiyacı nedeniyle yanılabilir. Başka bir insanın bu zaafları bilerek kullanması ise farklı bir ahlaki ve hukuki meseledir.
Kur’an’ın Mutaffifîn suresinin başlangıcında ölçü ve tartıda hile yapanlar kınanır. Başkasından hakkını tam olarak isterken onun hakkını eksik vermek, ticaret ahlakının temel sorunlarından biridir.
Bugün yöntemler değişmiş olabilir. Bir malın niteliğini gizlemek, gerçekte bulunmayan kazancı varmış gibi göstermek veya karşı tarafın güvenini kötüye kullanmak, aynı dürüstlük meselesini yeniden karşımıza çıkarıyor.
Finansal sistemlerin güvenilirliği de yalnızca yatırımcının dikkatine bırakılamaz. Bankaların, portföy yönetim şirketlerinin, bağımsız denetçilerin ve kamu kurumlarının sorumlulukları vardır.
Madoff olayında Amerikan sermaye piyasası düzenleyicisinin yıllarca gelen uyarıları yeterince değerlendirememesi ciddi biçimde eleştirildi. Türkiye’deki olaylarda da denetim mekanizmalarının zamanında çalışıp çalışmadığı, yatırımcıların yeterince bilgilendirilip bilgilendirilmediği ve sorumlulukların nerede başladığı belgelerle araştırılmalı.
İnsanın yanılabileceğini bildiğimiz için açık kurallara, bağımsız denetime ve etkili bir hukuk düzenine ihtiyaç duyuyoruz. Fakat bunların yanında insanın kendi kararlarını sorgulayabilmesi de gerekiyor.
Değişen dünya, değişmeyen insan
Bir yüzyılda finans piyasaları olağanüstü gelişti. Yeni kurumlar kuruldu, yatırım araçları çeşitlendi, teknolojiler değişti. Bugün dünyanın başka bir ülkesindeki finansal varlığı birkaç saniyede satın alabiliyoruz.
Bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay. Fakat bilgiye ulaşmakla doğru karar vermek aynı şey değil.
İnsan hâlâ kazanmak istiyor, kaybetmekten korkuyor, başkalarının kararlarından etkileniyor ve bazen kendi yanılgılarını görmekte zorlanıyor.
Yasak ağaç kıssasından modern finans piyasalarına uzanan bu düşünce yolculuğunda benim için önemli olan, insanı yalnızca zaaflarından ibaret görmemek.
Akıl, vicdan, irade, öğrenme ve hatadan dönme kabiliyeti de insanın özellikleri. Hz. Âdem kıssasının tövbeyle devam etmesi bu bakımdan anlamlı.
Ticarette kazanç elde etmek doğaldır. Ancak kazancın miktarı kadar, nereden ve nasıl elde edildiği de önemlidir. Gerçek üretim, hizmet ve ekonomik değer oluşturmakla insanların güvenini istismar ederek kazanç sağlamak aynı şey değildir.
Servet kazanmak başka, serveti yönetmek başka, serveti korumak ise bambaşka bir beceri.
Belki de bütün bu olaylardan çıkarılacak en önemli ders, yatırım yapmadan önce yalnızca ne kadar kazanabileceğimizi değil, paramızın nerede ve nasıl değerlendirileceğini araştırmaktır.
Karşımızdaki insanın ne söylediğine olduğu kadar, bizim neden inanmak istediğimize de bakmalıyız.
Çünkü insan, parasını kaybetmeden önce bazen daha önemli bir şeyi kaybediyor:
Kendi kararını sorgulama yeteneğini.
Barbaros Nasün
ARŞİV KÜNYESİ | BARNAS Gazetesi • Pazar Yazısı • 25 Ekim 2026 • Onaylı yayın metni
