Üniversite yıllarında Prof. Dr. Gündüz Özdeş hocamız, Le Corbusier’in İstanbul’a bakışını anlatmıştı. Aradan kırk yılı aşkın zaman geçti. O dersten aklımda kalan kelime hâlâ aynı: Siluet.
İstanbul’a uzaktan bakınca ne görüyoruz? Roma’nın başkent yaptığı Konstantinopolis’i; Ayasofya’yı, surları, ardından Fatih’in yeniden ayağa kaldırdığı şehri… Sonra Sinan’ın kubbelerini, mahalleleri, Boğaz’ın iki yakasında biriken hayatı. Her çağ İstanbul’a bir şey eklemiş. Bizim çağımızın eklediği ne?
Fatih, fethettiği şehri yalnızca devralmadı; nüfusuyla, ticaretiyle, kurumlarıyla yeniden yaşanır kılmaya çalıştı. “Fatih ruhu” derken fetih kadar ihyayı da hatırlamamız gerekir. Sinan da kendinden öncekileri kopyalayarak değil, kendi çağının bilgisiyle mimarlık yaparak bu şehre iz bıraktı.
Bugün o izlerin arasına ne koyuyoruz? Gökkafes’i yaşadık; Kadıköy’de Taşyapı’nın Four Winds projesinin ölçeğini ve çevresindeki imar tartışmalarını gördük. Her olayda tek bir binayı konuşuyoruz. Oysa parselde verilen karar, uzaktan bakıldığında bütün İstanbul’un kararı hâline geliyor. Bir yapının sahibi olabiliriz; şehrin ufkunun tek sahibi olamayız.
Zaha Hadid’in 2006’da Kartal–Pendik için hazırladığı çalışma bana bu yüzden ümit vermişti. Her çizgisini benimsemek zorunda değildik. Fakat yeni bir merkezi, kıyıyı, ulaşımı ve kamusal alanı birlikte düşünüyordu. Hayata geçmedi. Bir projeden çok, İstanbul’un geleceğini şehir ölçeğinde tartışma fırsatını kaybettik.
Çamlıca tepesine yapılan camiye baktığımda da kaçırılmış bir fırsat görüyorum. Caminin ibadet işlevine sözüm yok. İtirazım mimari kimliğine ve siluetteki yerine. Geçmişin malzemesi ve yapım imkânları içinde anlam kazanmış biçimleri bugünün teknolojisiyle büyüterek tekrarlamak bana zorlama bir taklit gibi geliyor. Sinan’a saygı, onun kubbesini yeniden çizmekten önce mimari cesaretini anlamayı gerektirir. İstanbul’un en görünür tepelerinden birindeki yapının şehrin bütünüyle konuşmasını beklerdim. Ben baktığımda silueti dinleyen değil, ona kendi ağırlığını dayatan bir yapı görüyorum. Siluet meselesinde, deyim yerindeyse, üzerine tüy diktik.
Ama siluet yalnız karşı kıyıdan gördüğümüz çizgi değildir. Esenyurt’un bir sokağında başınızı kaldırdığınızda görebildiğiniz gökyüzü de siluettir. Bir yere kaç konut sığdırdığımızı hesaplıyoruz. Orada yaşayanlara ne kadar okul, park, yol ve güneş bıraktığımızı aynı ciddiyetle hesaplıyor muyuz? İtirazım Esenyurt’ta yaşayan insanlara değil, onları bu yoğunlukla baş başa bırakan kararlara.
Rahmetli hocam Prof. Dr. Ahmet Vefik Alp, Giresun’un kardeş şehri Sagae’de bir Türk Pavyonu tasarlamıştı. Japonya’daki yapı kurallarını anlatırken komşuya düşen gölgenin de hesaba katıldığını söylemişti. Orada belirli bölgelerdeki yapılar için, özellikle kış gündönümünde komşu alanın izin verilenden uzun süre gölgede kalmaması aranır. Hocamın anlattığından aklımda kalan soru şu: Bir binanın emsalini hesaplarken komşusunun güneşini de hesaplıyor muyuz?
Safranbolu’yu, Cumalıkızık’ı, Selimiye’yi ortaya çıkaran bir toplumun estetik duygusuna ne oldu? “Hanımefendi”, “beyefendi” derken kastettiğimiz başkasına yer açma terbiyesi nereye gitti? Komşunun ışığı, yayanın yolu, herkesin kıyıya erişimi de o terbiyenin şehirdeki karşılığıdır. Estetik, yalnız güzel bir cephe çizmek değildir; başkasının hayatına gösterdiğimiz özendir.
Bunun için iyi niyet kadar hesap veren kurumlara da ihtiyacımız var. İBB’ye ilişkin yolsuzluk iddiaları bugün yargının önünde. İddia, hüküm değildir. Fakat hangi yönetim işbaşında olursa olsun sormalıyız: İmar kararını kim veriyor? Yarattığı değer kime gidiyor? Bedelini kim ödüyor?
Şimdi geleceğe bakalım. İspanya’nın eski sanayi kentlerinden Bilbao, 1997’de açılan Guggenheim Müzesi’yle dünyada yeni bir görünürlük kazandı. Çarpıcı bir yapının kentin imajını, ziyaretçi akışını ve ekonomisini değiştirebilmesine “Bilbao etkisi” dendi. Fakat Bilbao’yu dönüştüren yalnız müze değildi. Eski liman alanları, demiryolu, nehir kıyısı ve kamusal mekân birlikte ele alındı. Müze görünen yüzdü; arkasında şehir ölçeğinde bir irade vardı.
İstanbul için “Yeni bir Bilbao etkisi yaratabilir miyiz?” diye sorarken kastım yeni bir simge bina yaptırmak değil. Kartal’da kaybettiğimiz düşünme cesaretini yeniden bulabilir miyiz? Kıyıyı, ulaşımı, kültürü ve oluşan gayrimenkul değerini birlikte yönetebilir miyiz?
Arsa mülkiyetine ilişkin düşüncem de buradan doğuyor. İstanbul’da toprağın mülkiyetiyle kullanım hakkını daha geniş ölçüde ayırmanın yollarını aramalıyız. Mevcut özel mülkiyeti bir kararla kaldırmak ne gerçekçi ne adil. Fakat kamu arazilerinde uzun süreli kullanım ve üst hakkı modelleriyle şehrin yarattığı değerin daha büyük bölümünü yeniden şehre kazandırabiliriz. O değer yalnız satış fiyatına değil; ulaşıma, parka, altyapıya ve herkesin kullanacağı mekânlara dönmeli.
Roma’dan Fatih’e, Fatih’ten bugüne gelen İstanbul’u yalnız metrekareye, emsale ve satış fiyatına sığdıramayız. Fatih’in ihya ettiği şehri biz de kendi çağımızın bilgisiyle ihya edebilir miyiz? Yoksa geriye, değerini tükettiğimiz arsaların toplamını mı bırakacağız?
Le Corbusier’in defterinden aklımda kalan kelimeyi kendi defterimize yeniden yazalım: Siluet. Yanına iki kelime daha ekleyelim: Adalet ve mesuliyet.
Çünkü yarın karşı kıyıdan İstanbul’a bakanlar, bizim ne söylediğimizi değil, ne yaptığımızı görecek.
